علاج ورم حار زبان علاجش مثل قلاع و حاره موى و صفراوى نمايند . و ايضاً در دموى بعد فصد سررد و نضج ماده نبقوع مبرد يا مطبوخ منضج مسهل صفرا يا مطبوخ هليله دهند و اسهال بهتر از قى در اورام زبان است . و اگر به سبب عظم ورم نوشيدن مسهل متعذر باشد حقنه لين به عمل آورند و گاهى استغنا بدون فصد هر دو رگ زير زبان حاصل نشود و بعد فصد نوشيدن شربت عناب و تليين طبيعت به مطبوخ فواكه مع ترنجبين و شيرخشت و خيارشنبر يا به ماء الفواكه و نقوع مشمش و تغذيه به ماء الشعير نيز در دموى مناسب است . و گويند كه در صفراوى فصد نشايد كه حدت صفرا مىافزايد مگر آنكه در خون نيز كثرت باشد و اشربه ترش مثل شربت تمر هندى و شربت آلو و يا نقوع تمر هندى ده درم و آلوبخارا و عناب واحد ده عدد و شيره خرفه و شربت نيلوفر و ماء الخيار و آب تربوز و تليين طبيعت به حقنه لينه يا به مطبوخ هليله و شاهتره و يا با آب انارين محصور بشحم و شربت و رد مكرر نافع است . و يا اين مطبوخ بنفشه نيلوفر تخم كاسنى هر يك سه درم آلوبخارا سپستان عناب هر يك ده عدد عنب الثعلب چهار درم گل سرخ پنج درم پوست هليله زرد سناى مكى هر يك هفت درم تمر هندى پانزده درم شيرخشت ترنجبين هر يك پانزده درم يا مغز خيارشنبر بست درم روغن بادام عوض ترنجبين كنند و صبح بنوشند . و در امزجه متوسط وزن ادويه نصف سازند غذا ماء الشعير بعده در هر دو نوع بهر ردع ماده در ابتدا آب كاسنى و آب كاهو خاصه و آب عنب الثعلب و جغرات و گلاب و يادرين آبها سماق آميخته در دهن گيرند و يا گل سنع و عصى الراعى و پوست انار در گلاب جوشانيده و يا مطبوخ گل سرخ و عدس و گشنيز مضمضه و غرغره كنند و مايدن شفتالوى رطب بر ورم شديد النفع است . و كذالك زبان بمصبل يا ترشى ترنج يا ريباس و مانند آن كه سيلان لعاب نمايند نافع است و مضمضه با آب گشنيز و آب خرفه و آب سماق و آب انارين درب توت هر واحد مفيد و همچنين عناب ده عدد عدس عنب الثعلب هر واحد ده درم جوشانيده صاف نموده آب گشنيز سبز شربت توت داخل كرده مضمضه كردن نافع و يا قدرى عدس در آب برگ كاسنى و آب عنب الثعلب جوش‌داده مضمضه كننده غرغره به طبيخ عدس و پوست انارين شيرين نيز مفيد . و ايضاً مضمضه با آب عنب الثعلب آب گشنيز سبز قدرى خيارشنبر ماليده ورم گرم زبان و خناق را نافع است . و اگر ورم فرو ننشيند عدس مقشر گل سرخ اصل السوس پوست انار كشك جوشانيده صاف نموده مضمضه نمايند و در دهان دارند و چون ورم تحليل و نضج نيابد و در آخر او احتياج به منضجات محلله افتد پس غرغره به مثل عسل در شير حل كرده مثل طبيخ بيخ سوسن تنها يا با حلبه و مثل طبيخ انجيره و حلبه و طبيخ هاديان در روغن ريت پخته به عمل آرند و هر چه در ابتداى ورم بارد به كار آيد در آخر ورم حار نافع باشد و در نيوقت ايارج فقيرا هم بخورند كه تنقيه ماده غليظ از فم معده كند . و اغذيه نيز از جنس منضج و محلل اختيار نمايند مثل كرنبى و قطعى به روغن كنجده هرگاه ورم بگشايد دهد سائل گردد و به ماء العسل و ماء الشعير به عسل مضمضه كنند تا پاك گردد پس از قوابض مثل سماق و آس و عدس مقشر و برگ زيتون مطبوخ در شراب قابض مضمضه نمايند و يا عوض شراب و برگ زيتون گل سرخ افزايند و مرهم كه از آب عنب الثعلب و روغن گل و عدس مقشر و گل سرخ ساخته باشند نفع مىكند . و به قول صاحب كامل و غيره در ورم حار آب انار ميخوش و يا شربت غوره مع آب خيار و آب تربوز بنوشند و گشنيز خشك در گلاب جوشانيده و سماق ماليده مضمضه كنند و يا به آبى كه در آن گل سرخ و عدس و ثمره عليق پخته باشند . و ايضاً به اين آبها غرغره نمايند و بعد سه روز با آب تربوز و آب كاسنى و آب كاكنج و آب عنب الثعلب و آب كرنب مضمضه كنند . و ايضاً به اين آبها مع اندكى لعاب تخم كتان غرغره سازند و بعد انتها به مطبوخ بابونه اكليل الملك گل بنفشه شبت مرزنجوش قدرى مغز خيارشنبر ماليده مضمضه و غرغره نمايند و غذا سماقيه و عدسيه و حصر ميه سازند پس اگر ورم تحليل نپذيرد و بجمع مده گرايد انجير خشك چند عدد در آب جوشانيده روغن بنفشه و لعاب تخم كتان و لعاب تخم مرو آميخته ساعت به ساعت مضمضه كننند . و اگر ورم خفيف باشد در انضاج او گرفتن آب گرم و روغن بنفشه در دهن كفايت كند و بعد الانفجار ورم مضمضه به شير و يا بمسكه در روغن نمايند و يا پنبه را به روغن گل آلوده بر زخم دارند تا جراحت پاك كند بعده مرهم سفيداب استعمال نمايند . و اين حب نيز جهت زخم زبان مجرب آرد گرسنه آرد عدس جو سوخته گلنار گاو زبان برگ حما شاهتره زباشير نشاسته گل نيلوفر هر واحد يك ماشه بسد سوخته بشب سوده هر يك دو ماشه زهر مهر خطائى سوده صمغ عربى كتيرا تخم خرفه دم‌الاخوين چينى هر يك دو ماشه انزروت مدبر يك ماشه كوفته بيخته ساخته در دهن دارند . علاج ورم بارد زبان در ورم رخو بلغمى آنچه در قلاع بلغمى گذشت به كار برند و يا به نضج ماده مطبوخ اصل السوس و باديان و بادرنجبويه مع گلقند بدهند و غذا نخوداب بمغز بادام سازند بعد ظهور نضج در قار درد تنقيه به مطبوخ مقوى با رياج و تربد و يا به حقنه حاد نمايند پس غرغره با رياج محلول با آب گرم يا در جوشانده مناسب كنند و مرى يا عسل